امروز:
جمعه چهارم جوزا (خرداد) ۱۳۹۷
|
10 رمضان 1439
|
Fri 25 May 2018

عنوان: بررسی و نقد ادله عقلی نفی و اثبات ضرورت عِلّی

رساله دکتری رشته فلسفه اسلامی

مرکز آموزشی: جامعة المصطفی(ص) العالمیة

استاد راهنما: استاد غلامرضا فیاضی

اساتید مشاور: دکتر رضا برنجکار - دکتر علی عباسی

نویسنده: حیات الله ناطقی

زمان دفاع: جدی 1393

 


چکیده
یکی از مهم‌ترین مبانی تفسیر جهان، اصل «علیت»، ویکی از مهم‌ترین مباحث در باره این اصل، ضرورت یا عدم ضرورت علیت است.
مقصود از «ضرورت علّی»، ضرورت تحقق معلول به دنبال تحقق علت تامه است.
ضرورت علّی مورد قبول فیلسوفان اسلامی است و عدم ضرورت علی را متکلمان و اصولیان پذیرفته اند.
آنچه در باره ضرورت علی مهم است بررسی ادلّه‌ی موافقان و مخالفان است که درهیچ رساله و کتابی به صورت مستقل به آن پرداخته نشده است. در این رساله ادلّه‌ی دو طرف با رویکردی کاملا عقلی و تحلیلی و انتقادی مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.
به این نتیجه رسیدیم که ضرورت علی بدیهی نیست و ادله‌ای هم که برای اثبات آن اقامه شده تمام نمی‌باشد. مهم‌ترین دلیل منکران ضرورت وجدانی بودن اختیار انسان از یک سو و تعارض اختیار با ضرورت علی از سوی دیگر است؛ زیرا با ضروری شدن صدور اراده توسط علل خارجی، فاعل نمی‌ تواند اراده را ترک کند؛‌ در حالی که اختیار به معنای «صحة الفعل و الترک معاً» می‌باشد. به همین دلیل در این رساله توجه ویژه‌ای به بحث اختیار شده است.
البته فیلسوفان اختیار را به معنای ارادی بودن فعل می پذیرند اما به معنای آزادی در اراده کردن و اراده نکردن را ـ که اختیار به معنای حقیقی کلمه است ـ نمی‌پذیرند. آنان در مورد خداوند~ نیز چون اراده را عین ذات می دانند اختیار به این معنا را نمی‌پذیرند، هرچند معتقدند خدا~ از این جهت که توسط عامل دیگری مجبور نشده مختار است.
به عبارت دیگر آنان درمورد خداوند~ ضرورت داخلی را قبول دارند و در مورد ماسوی الله~ ضرورت خارجی را می‌پذیرند.

کلیدواژه: علت،‌ معلول، ضرورت، ضرورت علی، اراده، جبر، ‌اختیار،‌ قدرت.


عناوین مطالب رساله

فصل اول: کلیات و تعاریف
بیان مسأله
سوالات تحقیق
پیشینه‌ی تحقیق
سابقه تحقیق
فرضیه‌ها
پیش‌فرض‌ها
اهمیت تحقیق
اهداف تحقیق
جنبه نو‌آوری و جدید بودن تحقیق
روش تحقیق:‌
چهار چوب تحقیق
تعاریف
1. علت و معلول
الف) تعریف لغوی
ب) تعریف اصطلاحی
ج) تقسیمات علت
2. ضرورت
3. ضرورت عِلّی
4. مواد ثلاث (وجوب، امکان و امتناع)
جایگاه مواد ثلاث
اقسام ضرورت
وجوب
وجوب
وجوب
5. اراده
6. اختیار
7. جبر
8. انتخاب
9. قدرت
فصل دوم: موافقان ضرورت عِلّی
درآمد
نظر فیلسوفان در باب ضرورت عِلّی
فارابی
ابن سینا
صدر المتألهین
بعد از ملا صدرا
جمع‌بندی
ادله‌ی موافقان ضرورت عِلّی
ادعای بداهت
ادله‌ی اثبات
نیازمندی ترجیح به مرجح
ایراد‌ها
علت عدم معلول
توقف عدم معلول بر عدم علت
امکان انفکاک معلول از علت
جمع‌بندی ادله
وجود فقری معلول
وجوب بالقیاس علت و معلول نسبت به همدیگر
سخن پایانی
فصل سوم: مخالفان ضرورت عِلّی
درآمد
متکلمان و ضرورت عِلّی
دیدگاه اصولیان
نظریه‌ی سلطنت
ادله‌ی مخالفان ضرورت عِلّی
1. وجدانی بودن اختیار
2. استحاله‌ی تقدم وجوب بر وجود (1)
3. استحاله‌ی تقدم وجوب بر وجود (2)
4. استحاله‌ی تقدم وجوب بر وجود (3)
5. استحاله‌ی تقدم وجوب بر وجود (4)
6. استحاله‌ی تقدم وجوب بر وجود (5)
ارزیابی
7. حدوث عالم
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
تلاش‌هایی در جهت ایجاد هماهنگی بین ضرورت عِلّی و اختیار
فصل چهارم: ارزیابی دیدگاه‌ها
در آمد
تحریر محل نزاع
یکم: ارزیابی پیامد‌های دیدگاه موافقان ضرورت علی
دوم: اختیار از منظر وجدان و منابع وحیانی
سوم: تحلیل فلسفی اختیار
ترجیح بدون مرجح
نقش عوامل بیرونی در اختیار انسان
اراده‌ی الهی
خلاصه و نتیجه‌گیری
Abstract
فهرست منابع
منابع عربی
منابع فارسی
نشریات
پایان‌نامه‌ها
دانشنامه‌ها
نمایه

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

عناوين مرتبط